Từ Bhagavati đến Po Inư Nưgar: Lịch sử “Dệt” của đền - tháp Po Nagar từ tiếp cận liên ngành

Tóm tắt

Bài viết vận dụng lý thuyết “dệt lịch sử” (weaving history) từ tiếp cận liên ngành để nghiên cứu tiến trình biến đổi tín ngưỡng và hình tượng Nữ thần tại Tháp Bà Po Nagar (Nha Trang). Trong đó, mệnh đề trung tâm gắn liền với ba danh xưng Bhagavati, Yang Pu Nagara và Po Inư Nưgar đóng vai trò là một trục khảo sát hệ thống tư liệu (văn khắc Sanskrit/Chăm cổ, truyền thuyết dân gian, thực hành đương đại), chứ không đại diện cho ba giai đoạn mang tính loại trừ hay thay thế lần lượt về đối tượng thờ tự. Qua trục khảo sát này, nghiên cứu làm sáng tỏ hai nội dung cốt lõi: (1) Cả ba danh xưng thể hiện sự đồng hiện, đan gài và tích tầng của các lớp thần tính (Ấn Độ giáo, bản địa hóa vương quyền, dân gian hóa) trong cùng một không gian thiêng; (2) Sự xuất hiện của các danh xưng phản ánh sự chuyển dịch giữa các nhóm chủ thể sùng bái (từ tầng lớp tinh hoa hoàng gia đến cộng đồng dân gian) và sự tái diễn giải liên tục giữa thần học Hindu với tín ngưỡng bản địa. Qua đó, Tháp Bà Po Nagar được nhìn nhận như một cấu trúc ký ức sống động tích hợp đa tầng văn hóa - tôn giáo trong lịch sử Champa và Đông Nam Á.